Recenzja Odyssei Christophera Nolana. Psychologiczna drama w brązowej zbroi

Christopher Nolan spędził 20 lat, aby ożywić Odyseję: budżet ćwierć miliarda dolarów, całkowita swoboda twórcza i jedna z najbardziej znakomitych obsad w nowoczesnym kinie. W kinie film naprawdę wydaje się być wydarzeniem filmowym — trzy godziny mijają błyskawicznie, produkcja i dźwięk wciągają cię prosto przez ekran, a kamera IMAX uchwyca krajobrazy, które chciałbyś powiesić na ścianie. Ale kiedy zaczynasz odtwarzać film w swojej głowie po napisach końcowych, pojawiają się pytania. Co właśnie obejrzałem? Bajkę? Mit? Dramat psychologiczny? Tak, Odyseja jest imponująca. Tylko nie w sposób, którego byś się spodziewał. Szczegółowo to analizujemy w naszej recenzji!

Zacznijmy od najważniejszego punktu: Odyseja nie jest bezpośrednią adaptacją poematu Homera. To interpretacja Nolana, która bierze szkielet materiału źródłowego — dziesięcioletnią podróż króla Itaki do domu po wojnie trojańskiej — i dostosowuje go do ulubionych tematów reżysera. Te same tematy, które Nolan bada od 20 lat: poczucie winy, obsesyjna pamięć, cena własnych decyzji i człowiek przygnieciony konsekwencjami własnego geniuszu.

Całe rozdziały z oryginału zostały pominięte w filmie; samo ich wymienienie zwiększyłoby tę recenzję o kilka akapitów, więc lepiej podkreślić tylko kluczowe momenty. W naszym artykule Odyseja Nolana: Zakończenie, fabuła i znaczenie wyjaśnione, omówiliśmy wiele aspektów nowego filmu — gorąco polecamy lekturę.

Weźmy głównego bohatera. Odyseusz Homera nigdy nie był bezbłędnym paladynem. Jest przebiegłym strategiem, mistrzem kłamstw, manipulacji i gier psychologicznych. Oszukuje i następnie oślepia cyklopa, znika na lata w ramionach Kirke i Kalipso, a po powrocie do domu organizuje krwawą rzeź zalotników Penelopy. Nawet upadek Troi jest wynikiem jego zimnokrwistego, wielowarstwowego planu z infiltratorem Sinonem, którego kłamstwa przekonały Trojan do dobrowolnego wciągnięcia fatalnego konia do ich miasta.

Odyseusz Nolana, jednak, to złamany weteran z ciężkim PTSD, zżerany przez uporczywą myśl: Czy zrobiłem to, co słuszne? Już widzieliśmy ten archetyp w Oppenheimerze i trylogii Mrocznego Rycerza. Reżyser zwyczajowo przekształca trzytysięczną postać, aby pasowała do jego charakterystycznego szablonu — i to fakt, który warto mieć na uwadze przed obejrzeniem.

Finał to zupełnie inna historia. W dziele Homera, po wymordowaniu zalotników, Odyseusz planuje obrabować swoich sąsiadów, aby uzupełnić skarb, nie mrugając okiem, i niemal wywołuje wojnę domową. W wersji Nolana bohater dobrowolnie ustępuje tronu Telemachowi i wypływa w stronę zachodzącego słońca z Penelopą w poszukiwaniu wewnętrznego spokoju. Czy to piękne? Absolutnie. Czy to humanistyczne? Bardzo. Czy to greckie? Wcale nie.

Na papierze wszystko to wygląda jak odważny i świadomy wybór twórczy. Na ekranie jednak przedstawiony jest film, który ma jedną nogę w starożytnej mitologii, a drugą w nowoczesnym dramacie psychologicznym, nigdy do końca nie decydując, na której nodze stanąć.

Odyseja to najdroższy projekt w karierze Nolana i, bez wątpienia, najbardziej fizycznie wyczerpujący dla całej ekipy. To pierwszy film fabularny w historii nakręcony w całości na kamerach 70mm IMAX. Każdy z tych kolosów waży około 330 funtów, a Matt Damon porównał hałas, który wydają, do miksera ustawionego na maksymalną prędkość.

Sam rozmach produkcji jest oszałamiający. Itakę kręcono na skalistych szczytach Favignany w południowych Włoszech, gdzie ekipa musiała codziennie wędrować 45 minut górskimi szlakami. Hades ożył na czarnych wulkanicznych plażach Islandii podczas północnego słońca. Jaskinia Cyklopa to rzeczywista Jaskinia Nestora w Grecji, znajdująca się przy plaży Voidokilia. Troję i wyspę Kalipso kręcono w Maroku, w tym starożytny Ksar Aït Benhaddou. Morskie podróże kręcono w Szkocji i na Morzu Północnym.

Nolan pozostał wierny sobie: minimalna ilość zielonego ekranu i maksymalne efekty praktyczne. Nawet cyklop Polifem został ożywiony bez CGI, używając animatroniki i skomplikowanych protez (potworem sterował Bill Irwin, który użyczył głosu TARS-owi w Interstellar). Do scen morskich wynajęto jedyny w pełni operacyjny, pełnowymiarowy statek wikingów na świecie, którym aktorzy musieli żeglować na prawdę. Burze kręcono w zbiorniku wodnym Universal Studios, zalewając ekipę strumieniami wody napędzanymi przez prawdziwe silniki Boeinga 737.

Te wyczyny, obok wielu innych, nie są tylko punktami PR. Reżyser chciał, aby widownia poczuła fizyczny ciężar tego, co się działo: jeśli statek się przechyla, to przechyla się na prawdę; jeśli woda zalewa brzuch konia trojańskiego, aktorzy naprawdę toną i oddychają przez słomki.

Czy ten realizm dobrze przekłada się na wielki ekran? Absolutnie — jeśli chodzi o burze, klaustrofobię ładowni statku i morderczą podróż. Nolan zainwestował kolosalne zasoby w stworzenie uczucia ciężkiej, namacalnej podróży. I tutaj leży główny problem filmu. Kiedy widz kupuje bilet na starożytny blockbuster za ćwierć miliarda dolarów, oczekuje, że kluczowe sekwencje akcji — oblężenie Troi i ostateczna rzeź zalotników — będą miały ten sam fizyczny ciężar i epicką skalę. Ale tak nie jest.

Troja Nolana wygląda jak zdobycie skromnego przygranicznego posterunku, beznadziejnie przegrywając w skali z Troją Wolfganga Petersena sprzed dwudziestu lat. A słynna rzeź zalotników Penelopy bardziej przypomina pośpiesznie nakręconą bójkę w lokalnym barze niż ostateczną katharsis. Pieniądze są zdecydowanie widoczne na ekranie w nowej Odysei. Po prostu budżet poszedł na sceny, którymi Christopher Nolan sam był pasjonatem, a nie na ogromne, epickie widowisko, które wielu widzów oczekuje zobaczyć w kinie.

Z perspektywy wizji twórcy, upadek Troi nie jest triumfem woli, który przyniósł wieczną chwałę wszystkim jego uczestnikom. Dla Nolana to tragedia, a dla jego Odyseusza to trauma. Nie duma „wygraliśmy”, ale złamane „nigdy nie byłem już taki sam”. Reżyser przedstawia wszystko tak, jakby Odyseusz podświadomie wcale nie chciał wracać do domu. Kalipso karmi go lotosem nie z okrucieństwa, ale dlatego, że bohater nie jest gotowy, by przypomnieć sobie okropności, które przeszedł. To silna łuk dramatyczny: historia mężczyzny, który boi się pokoju bardziej niż wojny.

Ale fabuła nigdy w pełni nie angażuje się w tym kierunku. Rezultatem jest wewnętrzna sprzeczność: jeśli Odyseusz ucieka od spokojnego życia z powodu traumy, dlaczego tak mocno walczy, by dotrzeć do Itaki przez dziesięć lat? Jeśli naprawdę chce wrócić do domu, dlaczego film ledwie pokazuje emocjonalny koszt tego powrotu? Zewnętrzne przeszkody, takie jak gniew Posejdona i różne potwory, nieustannie spychają wewnętrzny konflikt w tło. W rezultacie PTSD istnieje tutaj jedynie jako atmosfera, a nie siła napędowa fabuły.

Wewnętrzna trauma wydaje się nowoczesnym filtrem nałożonym na mit, jednak nigdy naprawdę się z nim nie łączy. Z tego powodu nigdy nie widzimy nawet tego spokojnego domu i niebieskiego nieba nad głową. Nolan nie pokazuje nam normalnego życia ani przed, ani po wojnie. Nie ma kontrastu między tym, kim był, a tym, kim się stał; nie ma emocjonalnego kotwicy. Wierzymy, że Odyseusz jest złamany, ale nie rozumiemy, co dokładnie stracił. Zakończenie, w którym bohaterowie odpływają w stronę zachodzącego słońca, odbiera widowni (i samemu królowi Itaki) nawet szansę na doświadczenie tego nudnego życia rodzinnego, do którego rzekomo dążył.

Nolan jest znany ze swojego podejścia do projektowania dźwięku: używa dźwięku jako narzędzia narracyjnego, a nie tylko jako tła. W Dunkierce tykanie zegara budowało napięcie; w Oppenheimerze był to kontrast między ogłuszającą eksplozją a nagłą ciszą. A w klasycznym stylu Nolana dialog w Odysei jest celowo zagłuszany przez hałas — reżyser chce, aby widownia fizycznie poczuła chaos, a nie tylko obserwowała go z zewnątrz.

Ludwig Göransson — szwedzki kompozytor, trzykrotny zdobywca Oscara, który współpracował z Nolanem przy Oppenheimerze i zastąpił jego długoletniego partnera Hansa Zimmera — odpowiada za ścieżkę dźwiękową w Odysei. Jego główny wybór twórczy: brak orkiestry. Historia rozgrywa się w epoce brązu, a Nolan zażądał, aby muzyka brzmiała odpowiednio do tej epoki.

Podstawą ścieżki dźwiękowej jest 35 brązowych gongów o różnych rozmiarach, produkujących ciężką, dysonansową rezonans. Potem jest aulos — starożytna grecka flet podwójny o przenikliwym, niemal dzikim brzmieniu. I lirę, której szarpanie jest specjalnie zaaranżowane, aby naśladować dźwięk, gdy Odyseusz naciąga swój legendarny łuk. Aby odtworzyć autentyczny dźwięk trzytysięcznych instrumentów, Göransson zaangażował cały zespół historyków muzyki.

Na dodatek, Göransson wykorzystał technikę akustyki odwrotnej z Tenet: partie perkusyjne były nagrywane, odwracane, ponownie uczone przez muzyków w ich zniekształconej formie, nagrywane ponownie, a następnie odwracane jeszcze raz. Efektem jest dezorientujący krajobraz dźwiękowy, w którym twoje uszy po prostu nie mogą określić kierunku dźwięku.

W teatrze dźwięk uderza niesamowicie mocno — szczególnie podczas scen morskich i upadku Troi, gdzie granica między ścieżką dźwiękową a hałasem bitwy (lub rykiem morza) naprawdę się zaciera.

Ale najbardziej frustrującą rzeczą w scenariuszu jest kolosalna utracona szansa. W późniejszych tradycjach mitologicznych, Odyseusz jest tym, który przypisuje się pomysł Oath of Tyndareus — politycznemu schematowi, który zobowiązał wszystkich zalotników Heleny do obrony jej przyszłego męża. W tym czasie Odyseusz rozwiązał niemożliwy dylemat, a w zamian zdobył swoją Penelopę.

I to domaga się łuku, w którym, po latach wędrówki, bohater zdaje sobie sprawę, że dziesiątki tysięcy ludzi zginęło z powodu łańcucha wydarzeń zapoczątkowanych jego własnym pomysłem! Nie tylko jakiś ogólny weteran traumatyzowany wojną, ale intelektualista przygnieciony przez uświadomienie sobie, że katastrofa była bezpośrednim wynikiem jego własnej genialności. Oppenheimer stworzył broń, która spaliła świat. Odyseusz stworzył ramy polityczne, które doprowadziły do dziesięcioletniego rzeźnika i wywołały (według filmu) upadek starożytnego świata.

A fakt, że Nolan całkowicie pominął ten motyw tylko po to, aby stworzyć ładny film o zmęczonym wojowniku na statku, jest najbardziej rozczarowującą częścią wszystkiego.

Obsada Odysei działa jako coś więcej niż tylko zbiór wielkich nazwisk. Nolan gromadzi aktorów wokół postaci znanych widowni — i celowo je łamie.

Matt Damon (Odyseusz). To najbardziej oczywisty przykład. Matt spędził dekady grając mężczyzn działania: bohaterów, którzy uciekają z pułapek dzięki swojemu sprytowi, sile woli i wytrzymałości fizycznej. Nolan robi dokładnie odwrotnie: jego Odyseusz już osiągnął swoje największe osiągnięcie i teraz żyje z konsekwencjami. Damon mistrzowsko przekazuje wypalenie bohatera: pauzy, puste spojrzenie, atmosfera mężczyzny, który fizycznie jest obecny, ale mentalnie wciąż na polu bitwy.

Problem polega na tym, że mitologiczny Odyseusz to nie tylko wyczerpany weteran; to facet, który, nawet po dwudziestu latach wojny, pozostaje najniebezpieczniejszym człowiekiem w pomieszczeniu. Może być starszy od zalotników Penelopy, ale jest mądrzejszy, bardziej przebiegły i fizycznie wciąż bardzo zdolny do pokonania ich. Odyseusz Nolana zachowuje pierwszą część osobowości — wyczerpanie i poczucie winy — ale niemal całkowicie traci drugą: uczucie sprężyny w napięciu (lub, w tym przypadku, napiętej cięciwy).

Anne Hathaway (Penelopa). Bez wątpienia najbardziej interesujący wybór obsady w filmie. Nolan zdejmuje obraz pasywnej żony czekającej na męża przy warsztacie przez dwadzieścia lat. Jego Penelopa to polityk, władca i ktoś, kto nauczył się przetrwać bez Odyseusza. Hathaway nie gra opłakującej małżonki, ale raczej kobietę przyzwyczajoną do trzymania władzy. W jej występie Penelopa nie czeka na ratunek — sama zarządza kryzysem. To jeden z tych rzadkich przypadków, w których przekształcenie postaci nie koliduje z oryginałem, ale faktycznie go rozwija.

Tom Holland (Telemach). Najbardziej trafny wybór obsady i doskonały przykład aktora, który działa wbrew swojemu ustalonemu typowi. Dzięki swojej roli jako Peter Parker, łatwo wyobrazić sobie go jako wiecznego nastolatka, ale tutaj Holland pewnie portretuje dorosłego, choć młodego, mężczyznę. Jego Telemach to nie tylko dziedzic tronu; to syn legendy zmuszony do życia w cieniu nieobecnego ojca.

Robert Pattinson (Antinous). Prawdopodobnie najbardziej „nolanowski” wybór po Damon. Pattinson wie, jak grać postacie z ukrytym szaleństwem i niebezpieczną nieprzewidywalnością, przekształcając Antinous w niemal drapieżnego przeciwieństwa Odyseusza. Podczas gdy protagonista tłumi swoje emocje, zalotnik Penelopy istnieje wyłącznie dla własnego ego. Nie jest tak naprawdę złoczyńcą, jak mężczyzną przekonanym, że cały świat powinien być przedłużeniem jego pragnień.

Charlize Theron (Calypso). Tutaj Nolan drastycznie zmienia mitologiczne role. Calypso Theron nie jest uwodzicielką ani porywaczką, ale tragiczną postacią: kimś, kto oferuje ucieczkę od bólu, ponieważ sama nie potrafi uwolnić się od przeszłości.

Zendaya (Athena). Najbardziej kontrowersyjny element. Nolan przekształca boginię mądrości i wojny w wewnętrzny głos bohatera — wizualną manifestację jego sumienia i wątpliwości. Z tego powodu Atena nie funkcjonuje jako niezależna istota mitologiczna, ale raczej jako aspekt psychologicznej struktury Odyseusza.

Teraz jest idealny czas, aby porozmawiać o tym, jak cała ta obsada wygląda na ekranie. Krótko mówiąc, nowocześnie. Kiedy postacie w wielkim stylu ogłaszają: „Jesteśmy Grekami”, chcesz się zaśmiać w teatrze. Ponieważ żadna z nich tak naprawdę nie wygląda na Greków. Damon to klasyczny niebieskooki anglosas. Hathaway krzyczy typową „północnoeuropejską”. Jon Bernthal, pojawiający się jako Menelaus, jest brutalny, twardy i przekonujący, ale nie mógłby uchodzić za człowieka z basenu śródziemnomorskiego, nawet gdyby jego życie od tego zależało.

Starożytni Grecy byli opaleni, ciemnowłosi, o oliwkowej skórze — wizualnie bliżsi współczesnym mieszkańcom południowych Włoch lub ludziom z Krety. W filmie Troja z 2004 roku przynajmniej Eric Bana wyglądał autentycznie w swojej roli jako Hektor. Dla Nolana jednak, siła gwiazd wyraźnie miała pierwszeństwo przed dokładnym doborem aktorów. To nie chodzi o „woke agenda” czy rasę — chodzi po prostu o podstawową autentyczność wizualną.

Mówiąc to, w miarę zbliżania się do premiery, internet wrzał od zupełnie innego, całkowicie toksycznego rodzaju hype'u. Sieć wrzała z powodu obsady Lupity Nyong'o (Helena/Klytemnestra) i Elliota Page'a (Sinon). Ludzie krzyczeli o „typowej woke agendzie”, twierdząc, że „Nolan ustąpił” i że „Hollywood zmusza nas do różnorodności”.

Po obejrzeniu filmu można dojść do ostatecznego wniosku: role Nyong'o (praktycznie niema Helena z blizną na twarzy) i Page'a okazały się bardzo małe, niemal jak cameo. Oboje dają solidne występy, idealnie wpisują się w atmosferę, a skargi na „woke agendę” wyglądają całkowicie absurdalnie w kontekście samego filmu.

Nie traktuj powyższego tekstu jako absolutnego zrzucenia. Pomimo wszystkich pytań i kontrowersyjnych wyborów, Odyseja pozostaje rzadkim przykładem wielkiego kina autorskiego, które otrzymało rozmach blockbusteru. To jest „najpiękniejszy Nolan”, „najdroższy Nolan” i prawdopodobnie „najbardziej ambitny Nolan” do tej pory.

To jest Nolan, który właściwie przydzielił ogromny budżet, nakręcił wszystko na filmie IMAX, porzucił cyfrowe podpórki i zbudował spektakl wokół potężnego odczucia fizycznej podróży. Burze, morze, statek, starożytne ruiny i efekty praktyczne nie tylko pełnią rolę tła — są rdzeniem doświadczenia widza. Odyseja została stworzona na wielki ekran: jej ogromna skala, pejzaż dźwiękowy i tekstura po prostu giną podczas oglądania w domu.

Ale paradoks polega na tym, że najbardziej spektakularny element filmu jednocześnie staje się jego najsłabszym punktem. Nolan nie nakręcił tak naprawdę historii legendarnego króla Itaki, co raczej opowieści o człowieku próbującym żyć z konsekwencjami wojny. Takie podejście jest intrygujące, ale pomija ogromną część tego, co uczyniło Odysa, cóż, Odysem: jego przebiegłość, niebezpieczeństwo i zdolność do samodzielnej zmiany biegu wydarzeń.